Letsgroepen bestaan al 20 jaar. De eerste groep startte in Canada in 1983. In Vlaanderen gaan ze hun 10e levensjaar in.

Letsgroepen zijn ruilkringen waar de leden onderling hoofdzakelijk vriendendiensten ruilen en dit via een puntensysteem (letseenheden) registreren.

Desondanks blijft Lets een fenomeen op beperkte schaal. Achter Lets zit een sterke visie die aansluit op het Anders Omgaan met Geld . Het gaat over organiseren van relaties en samenwerking in een groep. Dat kan op een spontane en informele manier gebeuren, zoals we dat kennen van vriendendiensten of burenhulp. Een prima medicijn tegen verzuring.

Lets doet iets soortgelijks maar biedt daarvoor een gestructureerde aanpak. Lets introduceert een techniek die eenieder bekend is omdat zij grotendeels parallel loopt met geld als ruilmiddel. Door deze parallel ontstaat echter ook onduidelijkheid. Te snel stelt men dat iets dat op geld lijkt sowieso een commercieel doel dient. Het gevolg is dat Lets vanuit administratie, sociale zekerheid en vooral vanuit de werk-loosheidsdiensten met argusogen wordt bekeken. Daar denkt men soms dat Lets gaat over ontduiking en zwartwerk. Deze onduidelijkheid staat de verspreiding en ontwikkeling van Lets in de weg.

Sociale versus economische ruil

We kennen de ruil in de eerste plaats als een economisch begrip. In de economie wordt verondersteld bij ruil, dat goederen of diensten van gelijke (ruil)waarde, maar met een ander nut worden geruild. Een ruilmiddel wordt ingevoerd om dit ruilen te vergemakkelijken, we spreken dan van geld. Maar ook dan blijft het doel het ruilen van equivalenten of gelijke ruilwaarden.

De ruil in de sociale theorie werpt daar een heel ander licht op. Ruil verwijst in de sociale wetenschappen naar die relaties tussen personen en groepen waarbij materiële en niet-materiële zaken worden uitgewisseld. Deze sociale ruil onderscheidt zich op enkele belangrijke punten van de economische ruil.

Bij economische ruil is de waarde van een waar onafhankelijk van de bron die haar verschaft. Bij sociale ruil is de waarde juist sterk afhankelijk van de persoon die ze stelt. Bij economische ruil zijn de wederzijdse verplichtingen van partijen nauwkeurig geregeld. Bij sociale ruil is kenmerkend dat de aard van de tegenprestaties niet vooraf gekend is en dat ook de tijdsperiode waarbinnen de prestatie moet geleverd worden niet expliciet is aangegeven. De sociale ruil gaat over vrijwillige relaties tussen personen.

Doel van de sociale ruil is niet enkel, en dikwijls niet in de eerste plaats, het verwerven van schaarse goederen. Door middel van de ruil wenst men relaties tussen personen en groepen te bestendigen of uit te breiden. Bij de economische ruil houdt de relatie op na de afwikkeling van de transactie. Zodra de goederen of diensten geleverd zijn en de betaling is uitgevoerd, zijn er geen verplichtingen meer tussen de partijen. Bij sociale ruil daarentegen is dit in principe zonder einde. In het systeem van sociale ruil zal er altijd de verwachting bestaan dat er bereidheid blijft om te geven en om te ontvangen. De twee heffen mekaar niet op.

Overeenkomsten tussen Lets en sociale ruil

Dit is ook het geval bij letsgroepen. Zodra iemand aansluit bij een groep wordt daarmee de verwachting gecreëerd dat er gegeven en ontvangen zal worden. Wel een verschil is de techniek die Lets gebruikt, namelijk de registratie van transacties in een soort eenvoudige boekhouding of rekeningenstelsel. Om de leden te stimuleren tot handelen hanteren sommige letsgroepen speciale technieken. Zo krijgt bijvoorbeeld elk lid bij de start een positief saldo, om zo aan te moedigen tot het vragen van een dienst. Dit is ingevoerd omdat vanuit de ervaring met geld en bankrekeningen er een echte ‘schrik’ kan bestaan om in het rood te gaan. Maar binnen Lets is het noodzakelijk dat er altijd een deel van de leden negatief staat en anderen positief.

Nog een duidelijke overeenkomst tussen Lets en sociale ruil is het belang van de sociale contacten, wat in sommige groepen ook expliciet wordt gezegd: “Le lien est plus important que le bien” (De band is belangrijker dan de waar).

Een verschil met de traditionele sociale ruil is het multilaterale karakter bij Lets. Sociale ruil is immers in beginsel - net als de economische ruil - bilateraal: tussen twee personen is er een gift en een wedergift (sociaal); of tussen twee partijen is er levering en betaling (economisch). Bij economische ruil is hiermee de relatie beëindigd, bij sociale ruil is er de verwachting naar een volgende gift en wedergift.

Multilateraal

In letssystemen wordt hieraan een dimensie toegevoegd door de introductie van het registratiesysteem. Dit ruilmiddel laat toe tot multilaterale relaties te komen. Er ontstaat een sociale ruil met een gift van persoon tot persoon, maar de tweede persoon staat tegelijk symbool voor de hele groep. De wedergift kan van een willekeurig ander lid van de groep komen. Hiermee maakt Lets haar sociale doelstelling waar om groepsvormend te werken. De techniek die Lets hanteert is natuurlijk heel gelijkend met een markt: waarderingsbons, rekeneenheid, ruil. Vandaar ook de grote herkenbaarheid voor de deelnemers en de grote toegankelijkheid. Maar het is opmerkelijk dat letsers uit verschillende groepen en landen volgende ervaring delen: het gebruiken van de waarderingsbons wordt na verloop van tijd binnen de groep minder belangrijk. In sommige gevallen laat men het zelfs achterwege, maar de sociale ruil blijft wel doorgaan.

Externe gerichtheid

Deze sociale gerichtheid heeft in de eerste plaats betrekking op de groep zelf. Bepaalde letsgroepen willen zich ook op de samenleving richten. Voorbeelden hiervan zijn de letsgroepen te Aalst en Witten (Duitsland). Deze systemen zijn een onderdeel van een welzijnsorganisatie. Lets wordt daar gezien als een van de mogelijkheden om hun sociaal doel te realiseren. Dit blijkt ook uit de banden van Lets met sociale en ecologische organisaties zoals Stichting Strohalm in Nederland, New Economics Foundation in het Verenigd Koninkrijk, Schumacher Society in de Verenigde Staten.

Een ander voorbeeld van externe gerichtheid vinden we in Frankrijk waar een aantal letsgroepen werken met een soort vrijwillige belasting. Sel Optim van Amiens heeft besloten om jaarlijks een aantal eenheden ter beschikking te stellen van de gemeenschap. Vorig jaar was dit het schoonmaken van het huis van een alleenstaande na de overstroming van de Somme. Een concrete vorm van solidariteit buiten de groep, waar de leden van de groep wel deugd aan beleefden.

Wetsvoorstel

Vanuit sociaal oogpunt biedt Lets tal van boeiende perspectieven. Vele daarvan sluiten aan bij bekommernissen waar ook de overheid actie rond wil ondernemen: verbeteren van relaties in de buurt, tegengaan van verzuring, zorg voor milieu, enz. Logisch zou dan ook zijn dat de overheid Lets aanmoedigt in plaats van hindert met juridische argumenten. De oplossing die Lets Vlaanderen en Intersel asbl (de Waalse tegenhanger) voorstaan is om Lets expliciet te benoemen als vrijwilligerswerk. In het federaal parlement wordt een wetsvoorstel behandeld dat de positie van vrijwilligerswerk moet regelen. De problemen die er voor vrijwilligers en voor leden van Letsgroepen zijn m.b.t. overheid en fiscus worden hiermee van de baan geholpen.

Dat is ook voor de vrijwilligers van Netwerk mooi meegenomen. Nu maar hopen op wat tijdsdruk: het huidig wetsvoorstel werd op 28/11/2001 ingediend, en wacht nu nog op een advies van de Nationale Arbeidsraad.

Lets Vlaanderen publiceerde hierover eind 2002 een studie: “Lets, vrijwilligerswerk nieuwe stijl”. Deze publicatie kan van de website gehaald worden: www.letsvlaanderen.be
Lets Vlaanderen vzw, Rode Beuk 10b2, 2640 Mortsel, tel 03/440 41 96

Noot:
* Local Exchange and Trading System

Hugo Wanner

(Dit artikel verscheen in de Nieuwsbrief van Netwerk Vlaanderen)